Jesteś tutaj: IUMW Strona główna Kierunki Dla nauczycieli Edukacja Analiza tekstu literackiego Analiza literacka książki "Czarny młyn" Marcina Szczygielskiego

Analiza literacka książki "Czarny Młyn" Marcina Szczygielskiego

Roksana Jędrzejewska-Wróbel

NARRATOR

Historię opowiada chłopiec – 11-letni Iwo. Jest to więc narrator pierwszoosobowy i subiektywny. Przyjrzyjmy mu się dokładniej, postępując zgodnie z algorytmem analizy literackiej zaproponowanym w poprzednim tekście:

 

JAKI JEST STOSUNEK NARRATORA DO ŚWIATA PRZEDSTAWIONEGO W POWIEŚCI?

- Iwo opisuje własne przeżycia; opowiada historię w której sam uczestniczył, należy więc do świata przedstawionego; mimo, że i stara się być dość obiektywnym kronikarzem (staranny, metodyczny opis miejsca i osób), to o wszystkim dowiadujemy się wyłącznie z jego perspektywy, nie wiemy więc, co myślą inni uczestnicy wydarzeń opisani przez Iwo - poznajemy ich jego oczami, poprzez doświadczane przez niego emocje;

- wiedza Iwo jest ograniczona – tzn. ogranicza się do tego, czego sam doświadczył lub o czym usłyszał; wydarzenia są dla niego tajemnicą, jak dla innych bohaterów, odkrywa ich przyczyny i skutki w miarę rozwoju akcji;

- Iwo cechuje pozorny brak dystansu do opowiadanych wydarzeń – poprzez użycie czasu teraźniejszego sprawiają wrażenie opisywanych „na gorąco”, jednak uważny czytelnik zorientuje się, że nie jest to prawda i historia jest w rzeczywistości retrospekcją, o czym świadczą dwie wzmianki na początku powieści („To jest opowieść o tym, jak moja siostra ocaliła Młyny, nas, a może cały świat”, s. 8; „Zrozumiałem to całkiem niedawno, czwartego lipca tego roku, gdy lato zaczęło się na dobre i nadeszła pora królików” s. 27).

 

JAKI JEST STOPIEŃ WIDOCZNOŚCI  NARRATORA W TEKŚCIE?

- jest on gramatycznie jawny – opowiada o sobie „Ja” („Wcale, ale to wcale nie mam ochoty przejść przez bramę, za którą rozciąga się najeżony zardzewiałym żelastwem dziedziniec kombinatu” s. 65)

- nie wspomina o okolicznościach towarzyszących opowiadaniu, dzięki temu czytelnik ma wrażenie, że czyta relację „na bieżąco”, a nie wspomnienia;

- ocenia i komentuje wydarzenia na bieżąco, bez dystansu czasowego, jakby przeżywał je ponownie (cała opowieść dzieje się w czasie teraźniejszym), chociaż przecież opowiada historię z przeszłości – taki zabieg bardziej angażuje czytelnika emocjonalnie.

 

JAKI JEST STOSUNEK NARRATORA DO ODBIORCÓW DZIEŁA?

- tego nie wiemy, bo Iwo-narrator go nie ujawnia – brak bezpośrednich zwrotów do czytelnika, nie ma żadnego przesłania, pouczania (np.: „Jeśli wam się coś takiego wydarzy, pamiętajcie, żeby…”); natomiast w sposobie opowiadania, sumiennym i dokładnym opisie mieszkańców wsi i topografii, widać dbałość o czytelnika, o to, żeby, zanim usłyszy historię, wyobraził sobie jak najdokładniej jej uczestników i miejsce zdarzeń.

 

GŁÓWNY BOHATER

IWO, 11 lat

W „Czarnym młynie” jest on tożsamy z narratorem. Iwo jest chłopcem inteligentnym, bardzo oczytanym i z wielką wyobraźnią, skromnym, wrażliwym i bardzo samodzielnym, obarczonym obowiązkami ponad wiek i możliwości – musi zajmować się młodszą, niepełnosprawną siostrą, kiedy mama jest w pracy. Bardzo tęskni za ojcem, który jakiś czas temu wyjechał do Norwegii do pracy, po czym przestał się odzywać i przysyłać pieniądze. Iwo wychowuje się w rodzinie, której jest szczególnie trudno – wiejskiej, niepełnej, biednej, z dzieckiem niepełnosprawnym. Choć jest tylko małym chłopcem, czuje się odpowiedzialny za mamę i siostrę, dlatego czyta książki o Norwegii - chce wyruszyć i odnaleźć ojca. Fantazjuje na temat jego uprowadzenia przez Wikingów, nie przyjmując do wiadomości, że ojciec opuścił ich z własnej woli.

 

Bohaterowie pierwszoplanowi

MELA, 8 lat

Niepełnosprawna siostra głównego bohatera, karlica, ma w powieści miejsce szczególne. Iwo – opowiadając o mieszkających we wsi dzieciach nie zalicza do nich swojej siostry. Chociaż Mela umie mówić, robi to rzadko, pełni w  powieści rolę milczącej Kasandry. Mela ma zniewalający uśmiech, który kontrastuje z jej wyglądem – wielką głową  i skarłowaciałym, bezwładnym ciałem. Intuicja, wiedza pozazmysłowa i zdolności parapsychiczne Meli, które ujawniają się w pełni dopiero pod koniec powieści, stają się ratunkiem dla wsi i stanowią zagadkę dla czytelnika.

PIOTREK, 13 lat

Najlepszy przyjaciel Iwo, mieszka tuż obok. „Piotrek jest bardzo dzielny, niczego się nie boi i ciągle wdaje się w bójki w szkole. Nasza pani mówi, że jest łobuzem, ale Piotrek wcale nie jest zły. Po prostu łatwo traci nad sobą panowanie” (s. 10)

NATALKA, 9 lat

„Natalka ma ciemne włosy i wielkie szare oczy. Ciągle chodzi z głową w chmurach, jest dosyć strachliwa i wymyśla przeróżne poetyckie dyrdymały, jednak nie sposób jej nie lubić” (s. 10)

KAROL I JUSTA, 12 lat 

Bliźniaki, ale podobni do siebie są tylko fizycznie. Justa jest bardzo systematyczna i uporządkowana, nie lubi fantazjować, za to jej brat – fan gier fantastycznych i komiksów, wyobraźnię ma aż nazbyt bujną.

PAWEŁ

Chłopiec ok. 16-letni, uczeń technikum – zawieszony pomiędzy światami – jeszcze nie dorosły i już nie dziecko. Pasjonuje się elektroniką, właściciel ważnych dla akcji śrubokrętów. Obrazowy przykład tego, że w „Czarnym Młynie” każda postać ma do odegrania ważną rolę, nawet jeśli prawie się nie odzywa.

 

Bohaterowie drugoplanowi:

BABKA IWO

Półgłucha ciotka nieobecnego taty Iwa, postać bardzo ciekawa, wyrazista. Początkowo dość antypatyczna, pod koniec ulega gwałtownej przemianie i w kluczowym momencie jak „deus ex machina” ratuje bohaterów z opresji. Scena, w której niczym Don Kichot - z rozwianym siwym włosem i z gigantyczną lancą-belką pod pachą pędzi na odsiecz dzieciom na wyścigówce - jest niezapomniana.

MAMA IWO

Zapracowana i smutna. Troskliwa, ale zmęczona. Prawie nieobecna w domu (i w powieści), nie z wyboru, ale z przymusu sytuacji w jakiej się znalazła. Dojeżdża codziennie80 kmstarym samochodem do restauracji, w której pracuje jako kelnerka, żeby utrzymać rodzinę, której jest jedynym żywicielem.

TATA IWO

Nieobecny fizycznie w powieści – porzucił rodzinę – wyjechał do Norwegii „za pracą”, jednak wkrótce przestał się kontaktować i przysyłać pieniądze. Obecny nieustannie w myślach Iwo – głównego bohatera, dla którego jest wciąż punktem odniesienia, także poprzez przedmioty –kurtka taty ciągle wisi w sieni, to tata położył drąg na belkach, to taty maluchem mama dojeżdża do pracy, itp.

 

Bohaterowie epizodyczni

PANI PALIKOWA

Sołtys wsi, malarka, namalowała przerażający obraz Czarnego Młyna, z czego wynika, że wiele przeczuwa, ale niewiele z tego rozumie.

CIOTKA PAWŁA

Właścicielka pięćdziesięciu białych, ginących tragicznie już na początku powieści królików, których dziwna śmierć nie poszła na marne, bo przecież to od „nocy królików” się wszystko zaczęło.

PANI MICHNIEWSKA

Sąsiadka, bardzo dumna z syna, który został lekarzem i mieszka w mieście. Jej duma złości Babkę, więc wytyka Pani Michniewskiej, że spędza święta samotnie, bo syn się nią nie interesuje, co doprowadza do zamrożenia relacji.

Poza tym, w tle: rodzice Natalki, rodzice Karola i Justy, mama Piotrka, inni mieszkańcy wsi.

Wszyscy powyżej, to bohaterowie tzw. przyrody ożywionej, ale równie ważną rolę w powieści pełni przyroda nieożywiona, a więc:

-  przedmioty, które ożyły,

-  roboty skonstruowane z tych przedmiotów przez rodziców,

- tytułowy Czarny Młyn czyli spalony sześcioramienny wiatrak – początkowo tylko martwy punkt krajobrazu, który pewnego dnia ze złowrogim zgrzytem ożywa, a jego powoli obracające się skrzydła wywołują wir, który sterroryzuje całą okolicę i wywoła serię tragicznych w skutkach wydarzeń.

 

MIEJSCE AKCJI

Bardzo konkretne, umiejscowione w czasie i przestrzeni. To podupadła wieś Młyny, „która leży między Poznaniem a Warszawą, w Polsce”. To jednak wieś – nie wieś, bo od lat nikt tam niczego nie uprawia, ani nie hoduje, a mieszkańcy wyjeżdżają, szukając pracy, gdzie indziej. Wieś straszy więc coraz większą liczbą opuszczonych domów. Kiedyś było inaczej – wieś była słynna w okolicy, dawała zatrudnienie wielu ludziom, dzięki kombinatowi produkującemu pasze. Kombinat dawno zamknięto, a jego ruiny z ponurym Czarnym Młynem tworzą wierzchołek martwego Trójkąta Bermudzkiego, w centrum którego znalazły się Młyny, otoczone autostradą, lasem trakcji elektrycznych i toksycznych mokradeł. Trudno chyba o krajobraz bardziej przygnębiający i nie dający nadziei.

 

(W tym miejscu warto – posiłkując się tekstem powieści – narysować na tablicy w/w trójkąt).

 

CZAS AKCJI

Pozornie sielankowy – kilka dni na początku wakacji. Opowieść zaczyna się 3 lipca, kiedy to na łące dzieci słyszą dziwny zgrzyt, nie wiedząc jeszcze, że to ożył Czarny Młyn. Dzień później – 4 lipca, zaczynają się dziać pierwsze tragiczne zdarzenia – to wtedy dochodzi do „nocy królików”, które w tajemniczych okolicznościach uciekają na autostradę. Przypisanie wydarzeniom konkretnych dat podkreśla wagę i niezwykłość zdarzeń, które miały wtedy miejsce. Natomiast letni, wakacyjny czas silnie kontrastuje z mrocznymi wydarzeniami.

 

NARRACJA

WĄTEK GŁÓWNY – THRILLER

Akcja podstawowa, wokół której koncentruje się uwaga czytelnika, to niepokojące wydarzenia w Młynach i narastające wokół nich napięcie, rodem z najlepszego thrillera – znikają najpierw przedmioty, potem ludzie, ale tylko dorośli. Seria tajemniczych zdarzeń okazują się reaktywacją Czarnego Młyna, który ożywa i zaczyna się karmić energią wsi, konsekwentnie i metodycznie niszcząc ją i jej mieszkańców. Dzieci, kiedy to odkrywają, postanawiają stoczyć z Młynem walkę. W dramatycznej rozgrywce zasadniczą rolę odgrywa niespodziewanie niepełnosprawna Mela, która swoimi pozazmysłowymi umiejętnościami ujarzmia Czarny Młyn, dzięki czemu dzieci ratują dorosłych i całą wieś przed zagładą.

 

WĄTKI POBOCZNE

  1. 1.    Wyjazd taty Iwa i Meli za granicę w poszukiwaniu pracy

(wątek psychologiczny, społeczny)

Ojciec dzieci wyjeżdża zarobkowo do Norwegii, początkowo wysyła pieniądze i dzwoni, jednak po jakimś czasie kontakt się urywa, a rodzina pozostaje bez środków do życia, co zmusza mamę Iwo do podjęcia pracy. Tym samym Iwo staje się opiekunem niepełnosprawnej siostry. Opisana sytuacja przypomina rzeczywisty, rosnący problem tzw. eurosierot – dzieci, których rodzice opuszczają kraj w poszukiwaniu pracy, rozbitych z tego powodu rodzin i porzuconych dzieci – Iwo nie dopuszcza myśli, że został przez ojca porzucony – wyobraża sobie, że porwali go Wikingowie i chce wyruszyć na ratunek.

 

  1. 2.    Degradacja wsi Młyny i jej mieszkańców na skutek zamknięcia autostrady

(wątek społeczny)

O takich miejscach słyszy się w reportażach interwencyjnych. Wieś Młyny ze swoją złą lokalizacją  (trakcja elektryczna, trujące bagna, ruiny podupadłego  kombinatu) przypomina popegeerowskie wioski, które na skutek przemian ekonomicznych popadły w ruinę, biedę i uległy wyludnieniu – zamarły, jak trzykrotnie spalony Czarny Młyn. Jednak Młyn niespodziewanie ożywa – może na skutek ognia, który tlił się pod nim przez setki lat? Mroczna energia Młyna zaczyna niszczyć dorosłych mieszkańców wioski, którzy zamierają i popadają w stupor, jednocześnie staje się impulsem do odrodzenia – dzieci nie podlegają jego zgubnemu wpływowi i – w tym pozornie kompletnie beznadziejnym krajobrazie –zaczynają działać. I wygrywają.

 

  1. 3.    Problem inności, kalectwa w małej społeczności

(wątek psychologiczny i społeczny)

Mela – siostra Iwo – jest nie tylko karlicą, ma też zdeformowany kręgosłup i nie może chodzić, jest więc noszona przez brata lub wożona na skonstruowanym przez dzieci wózku. W Młynach nie ma wózka inwalidzkiego, rehabilitacji, nie ma głębszej wiedzy na temat jej kalectwa. Jest za to niechęć babki, która mówi o wnuczce „pokurcz”, piętno dziwności i śmiejący się z Iwo koledzy. W trakcie opowieści Iwo uczy się miłości do chorej siostry, otwiera na nią serce. Niezwykłe umiejętności parapsychiczne Meli budzą szacunek jego kolegów – to co było uciążliwością i upośledzeniem, okazuje się na końcu wielkim darem dla całej społeczności.

 

  1. 4.    Relacje między dziećmi

(wątek psychologiczny)

Bardzo ważnym wątkiem w powieści jest przyjaźń, jaka zawiązuje się między dziećmi podczas akcji ratowniczej oraz ujawnienie się nieznanych cech charakteru bohaterów na skutek dramatycznych wydarzeń, np. Natalka wykazuje się odwagą, o którą nikt jej nie podejrzewał, Karol natomiast – ku zaskoczeniu wszystkich – tchórzy, co potwierdza prawdziwość fragmentu wiersza Wisławy Szymborskiej: „Tyle wiemy o sobie ile nas sprawdzono”. Piękną, świetną psychologicznie i niezwykle poruszająca jest scena, podczas której dzieci wyłaniają dowódcę wyprawy. W toku uczciwej, pozbawionej walki o władzę rozmowy o swoich umiejętnościach, dzieci na dowódcę wybierają Iwo.

 

  1. 5.    Uzależnienie od przedmiotów, cywilizacji

(wątek społeczny, kulturowy)

Główny wątek to pochłanianie przez Czarny Młyn kolejnych zdobyczy cywilizacji – od tosterów po telewizory i samochody. W końcu w domach zostaje tylko to, co najważniejsze – relacje między ludźmi i wcześniej niedoceniane umiejętności, jak np. rozpalenie ognia pod kuchnią węglową. Ratunkiem w najdramatyczniejszych momentach okazują się nie skomplikowane urządzenia, ale umiejętność użycia tego, co jest pod ręką – wiadro z wodą, stary koc, podarty na linę ratowniczą. Paradoksalnie, siła niszcząca wieś staje się jednocześnie szansą powrotu do podstawowych wartości. Czarny Młyn – oczyszczając wieś z przedmiotów – tworzy przestrzeń, w której mogą odrodzić się zagubione w nadmiarze rzeczy podstawowe wartości - przyjaźń i miłość.

 

  1. 6.    Dorośli kontra dzieci

(wątek społeczny, psychologiczny)

Wątkiem powtarzającym się – w  obliczu narastającej grozy – jest próba porozumienia się z dorosłymi. Dzieci cały czas powtarzają – „trzeba komuś o tym powiedzieć”. Przez długi czas „są grzeczne” – przestrzegają zasady, że starsi wiedzą lepiej. Jednak nie zostają wysłuchane, bo dorośli nie chcą słuchać dzieci. Tym samym dzieci – zawiedzione przez świat dorosłych, który powinien je przecież chronić – zostają zmuszone przekroczyć ustalone granice. W „Czarnym Młynie” to dzieci posiadają mądrość i odwagę, której zabrakło ich rodzicom.

 

DYNAMIKA (KONSTRUKCJA) TEKSTU   czyli jak rozkłada się napięcie w tekście? 

Najlepiej pokazać to na dwóch 2 rysunkach

1 rysunek – linia do góry – napięcie tylko rośnie – aż do rozładowania – jak u Hitchcocka.

2 rysunek – okrąg – historia zatacza koło – dziwny dźwięk w młynie rozlega się na rozpoczęcie i zakończenie akcji.

 

Początek - dwuetapowy

  1. Powieść zaczyna się zwodniczo – od pozornie nic nieznaczącego dialogu dzieci – wpadamy do opowieści niespodziewanie – w środek łąki i słonecznych, leniwych wakacji. Tę idyllę zakłóca nagle niepokojący ostry, dźwięk.
  2. Bardzo szczegółowy opis wszystkich bohaterów, ich wzajemnych relacji i miejsca akcji. Główny bohater przedstawia uczestników wydarzeń, które za chwilę nastąpią.

 

Środek

Dynamiczna, zaskakująca akcja, narastające napięcie, które utrzymuje uwagę czytelnika i prowadzi do katharsis – w tym sensie powieść jest terapeutyczna.

 

Zakończenie

Zakończenie tylko pozornie jest zamknięte – oddychamy z ulgą, dramatyczna walka kończy się zwycięstwem dzieci. Ale to tylko powierzchowne rozładowanie emocji. Po chwilowym rozluźnieniu czytelnik orientuje się, że zostaje z pytaniami, na które nie dostał odpowiedzi. Dziwny zgrzyt, który wydobył się z młyna na końcu powieści – ten sam, który ją rozpoczął – budzi niepokój. Czy to znaczy, że może się powtórzyć? Czy to było ostrzeżenie? Jak dźwięk budzika – włączył się i wyłączył? Co się stało z Melą i kim tak naprawdę była? Czy wróci? Czy mieszkańcy wsi odbudują swoje życie i jak będzie ono wyglądać? No i pytanie zasadnicze – co się tak naprawdę stało w Młynach i co z tego wynika? Dokąd poleciał Czarny Młyn? Może do nas? Taki rodzaj zakończenia jest dość nietypowy w powieści dla dzieci, która zwykła oferować gotowe rozwiązania. Jednak, skoro dziecięcy bohaterowie okazali się mądrzejsi od dorosłych, to trudno się dziwić, że i dziecięcy czytelnik też został potraktowany jak partner i zmuszony do głębszej refleksji.

 

JĘZYK UTWORU

Język przezroczysty – nie odciąga uwagi od akcji – prosty, komunikatywny, zdania raczej krótkie. Przeważa opis – językiem literackim, ale jest też dużo dialogów, a w nich język codzienny, świetnie uchwycony dziecięcy sposób mówienia.

 

 


 

Biuletyn IUMW