Jesteś tutaj: IUMW Strona główna Kierunki Dla nauczycieli Podstawy Montessori

tl_files/strony/EPSTEIN_Montessori.jpgDr. Paul Epstein, dyrektor Rochester Montessori School w Rochester w stanie Minesota w USA, ma w swym dorobku zawodowym pracę w charakterze twórcy programów edukacyjnych Montessori, dyrektora szkół i agencji konsultacyjnych dla szkół, szefa placówek kształcących nauczycieli, koordynatora programów w oświacie publicznej, nauczyciela, badacza, konsultanta, wykładowcy i autora publikacji w pismach poświęconych metodzie Montessori.
Kierował nauczaniem nauczycieli Montessori w zakresie nauczania wczesnego
oraz programów szkolnych na poziomie gimnazjalnym i licealnym. Posiada certyfikat Amerykańskiego Towarzystwa Montessori jako nauczyciel Montessori tak w zakresie wspomagania rozwoju we wczesnym dzieciństwie, jak i na wyższych poziomach rozwoju i edukacji.
Pracował jako profesor Transylvania University oraz Northwestern University. Jako doradca w zakresie metod Montessori pracował w szkołach i placówkach w USA, Kanadzie, Szwecji, Meksyku, Rosji, Brazylii, Japonii, Chinach, Australii, Nepalu i w Polsce.

Podstawy MontessoriPaul Epstein, Ph.D.

Termin "Montessori" odnosi się do osoby, filozofii edukacyjnej, programu nauczania i zawodu. Prawdziwe szkoły Montessori na całym świecie oparte są na edukacyjnej spuściźnie dr Marii Montessori (1870-1952). Dziedzictwo to już od 105 lat angażuje dzieci w holistyczne doświadczenia edukacyjne, które uwzględniają wszystkie aspekty ich rozwoju: poznawczy, fizyczny, społeczny, emocjonalny i duchowy. Doświadczenia te prowadzą dzieci do pełnego rozwinięcia swych unikalnych możliwości, jak również ukształtowania nawyków życiowych i umiejętności uczenia się. Dzieci uczą się rozpoczynania i kończenia podjętych działań, stają się pewne, zmotywowane i samowystarczalne.
To zaś prowadzi do wysokich osiągnięć, kreatywności, wytrwałości, dobrej komunikacji, rozwiązywania problemów i efektywniej pracy w zespole. Takie cechy są niezbędne w ciągle zmieniającej się rzeczywistości, która charakteryzuje nasze codzienne życie.
Opisane efekty rozwojowe wynikają z podstawowych zasad Montessori: Kiedy dzieci są czymś zainteresowane, stają się zmotywowane, co prowadzi do większej samodyscypliny. Kiedy są zdyscyplinowane, angażują się w naukę i w pełne rozwijanie swych unikalnych możliwości i potencjału (Seldin i Epstein, 2003). Znani absolwenci programów Montessori to m.in. Larry Page i Sergey Brin, założyciele Google, Jeff Bezos, założyciel Amazon.com ; Will Wright, twórca "The Sims", najlepiej sprzedającej się gry PC w historii, Jacqueline Kennedy Onassis, Julia Child, Gabriel Garcia Marquez, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, Helen Hunt, zdobywczyni Oskara, Anne Frank oraz Peter Drucker, "Ojciec nowoczesnego zarządzania".
Autentyczna nauka Montessori odbywa się w szkołach prowadzonych przez wychowawców Montessori, którzy są specjalnie wykształceni i certyfikowani stosownie do wieku dzieci, z którymi pracują w swych klasach. Przygotowanie nauczyciela Montessori obejmuje kursy filozofii Montessori, rozwoju dziecka, obserwacji, metod nauczania dzieci oraz treści programowych, a także znajomości materiałów pogrupowanych na kategorie: życie praktyczne, zmysłowe, językowe, matematyczne,
kulturowe (historia i nauka), badania.
Wychowawcy Montessori przygotowują szkolne środowisko do sprostania specyficznym rozwojowym
indywidualnym potrzebom dzieci. Każda sala jest przystosowana do potrzeb niejednorodnej grupy dzieci w różnym wieku, zainteresowanych doskonaleniem różnych umiejętności. Standardowe klasy Montessori to: społeczność malucha (16 miesięcy do 33 lub 36 miesięcy); dom dla dzieci (w wieku od 2,9 do 6 lat); niższa szkoła podstawowa (klasy 1 - 3); górna szkoła podstawowa (klasy 4 - 6); gimnazjum (klasy 7 i 8) oraz liceum (klasy 9 - 12). Ponad 150 różnych pomocy naukowych, znanych jako materiały Montessori, można znaleźć zarówno w domu dzieci Montessori, jak i w salach lekcyjnych na poziomie elementarnym. Pomoce te stanowią materialne reprezentacje abstrakcyjnych idei i procesów, i są pogrupowane w działy: język, matematyka, przyroda, historia i inne.

Podstawowe cechy pedagogiki Montessori:

1. Dzieci otrzymują zindywidualizowane podejście w procesie uczenia się. Edukacja Montessori opiera się na oczywistym fakcie, że dzieci są "zaprogramowane" do nauki. Dr Montessori była pionierką dzisiejszej teorii konstruktywistycznej (?) opartej na nauce. Edukacja Montessori zakłada,
że nie ma dwóch ludzi uczących się w ten sam sposób lub w tym samym okresie życia.

2. Uczenie się dzieci jest motywowane przez poszczególne etapy ich rozwoju. Rozwój dziecka dokonuje się poprzez wpływy środowiska, wzorów genetycznych i psychicznych. Dzieci, w przeciwieństwie do innych ssaków, w sposób ciągły i celowy odkrywają siebie. Spontanicznie badają otoczenie złożone z osób i rzeczy, oddziałują na nie i poddają się jego wpływom. Dzieci szukają tego, co zaspokaja ich potrzeby edukacyjne. Czego szukają i jak angażują swe środowisko, zależy od etapu ich rozwoju. Od urodzenia aż do około trzech lat, dzieci nieświadomie wchłaniają bodźce zmysłami i budują neurologiczne połączenia w mózgu. Według Montessori, dzieci są „napędzane” przez serię charakterystycznych dla danego okresu rozwoju "wrażliwych okresów". Wrażliwy okres jest ogromną siłą lub impulsem popychającym dzieci do nauki poszczególnych umiejętności i badania elementów otoczenia. Przykładami tych sił (pasji, fascynacji), pojawiających się we wrażliwych okresach, dla dzieci od urodzenia do około 6 lat są: ruch, rozwój języka, porządek, małe obiekty, muzyka, wdzięk i uprzejmość, pisanie, czytanie, relacje przestrzenne oraz matematyka.
W czasie pierwszych lat nauki dzieci angażują się w różny sposób w interakcje ze swym środowiskiem. Ich ciekawość i zainteresowania wydają się nieograniczone, ponieważ dążą do zrozumienia przyczyn - dlaczego rzeczy i zdarzenia są, jakie są. Z tych powodów Podstawowy Program Montessori znany jest jako kosmiczny program nauczania. Młodzież uczy się inaczej, zgodnie z wymogami jej potrzeb rozwojowych. Młodzi ludzie szukają możliwości angażowania się
w relacje grupy i podejmowania sensownych, ważnych decyzji (Epstein, 2009).

3. Dzieci uczą się najlepiej w specjalnie przygotowanych warunkach.
Ponieważ proces edukacji dzieci jest wyznaczany przez ich rozwój, każda klasa Montessori oferuje dzieciom odpowiednie działania edukacyjne przeznaczone do maksymalizacji specyficznych dla wieku możliwości. Dzieci korzystają z materiałów Montessori, angażują się w poszukiwanie i odkrywanie. Dziecko wybiera materiał (pomoc naukową) i wielokrotnie pracuje z nim, bez przerwy i z ogromną koncentracją. Dziecko "uczy się uczyć": materiały przeznaczone są do kontrolowania błędów, pokazywania dziecku "błędu", który dziecko uczy się samo naprawiać przez dalsze eksperymentowanie z materiałami. Montessori (1963, str. 3) napisała: "WYKSZTAŁCENIE nie jest tym, co nauczyciel przekazuje, edukacja jest naturalnym procesem spontanicznie realizowanym przez jednostki ludzkie, dokonującym się nie tylko przez słuchanie słowa, lecz przez doświadczenia - oddziaływanie na środowisko."

4. Dzieci potrzebują wolności i niezależności. Centralnym punktem filozofii Montessori jest zrozumienie wolności. Dzieci muszą mieć prawo do swobodnego realizowania swoich osobistych interesów i pragnień, do poszukiwań, interakcji i odkryć. Nadmierne zewnętrzne ukierunkowywanie, zewnętrzna motywacja i zewnętrzne korzyści nie są konieczne - przeciwnie: stają się przeszkodą
w intencjonalnym rozwoju dzieci. Dzieci będą znacznie pełniej się rozwijać, gdy dobrowolnie zdecydują się zaangażować w specjalnie zaprojektowane działania edukacyjne. Kiedy będą mogły rozwijać swoje zainteresowania, zrozumieją i dowiedzą się więcej. Kiedy same swobodnie wybierają, doświadczają odpowiedzialności - doświadczenia bycia siła sprawczą. Dzieci też lepiej się wówczas uczą, że wszystkie wybory wywołują naturalne konsekwencje.

5. Ruch jest niezbędnym warunkiem wolności. Małe dzieci są ograniczone w swym dążeniu
do wolności do czasu rozwinięcia koordynacji. Wymaga to ruchu, który jest zarazem warunkiem dobrego samopoczucia i integracji osobowości. Ruch jest też niezbędny dla rozwoju neurologicznego. Sale Montessori są wypełnione materiałami do manipulacji i wykorzystania do praktycznych zajęć edukacyjnych. Materiały, z założenia, zapraszają do ich ustawicznego używania i koncentracji. To zaś prowadzi do wzmocnienia rąk i koordynacji.

6. Znacząca (ważna dla dziecka) aktywność prowadzi do integracji, spokoju i koncentracji. Dzieci badają środowisko i dzięki temu pełniej się rozwijają. Dorośli natomiast angażują się w tworzenie
i niszczenia środowiska. Montessori zauważyła, że gdy dzieci angażują się w rozwojowo odpowiednie
i ważne dla nich aktywności, stają się spokojniejsze, zadowolone i ożywione. Gdy dzieci na długo angażują się w czynności wymagające skupienia, koncentracji, zanika wśród nich agresja i wrogość - ukryta czy jawna.

7. Poprzez skupienie na ważnym działaniu dzieci osiągają samodyscyplinę. Gdy są skoncentrowane, ich ciała stają się spokojne i wyciszone. Zamiast reagować impulsywnie, angażują się na długi czas w działalność edukacyjną. Przy każdym powtórzeniu dziecko umacnia swoją koordynację i ruch, a tym samym odnosi sukces w ćwiczeniu. Co ciekawe, dzieci stają się zdyscyplinowane poprzez ruch. Oznacza to, że dziecko łączy ruch i wiedzę (bada i odkrywa różnice w materiałach), doświadcza pewności siebie i poczucia własnej wartości. Samodyscyplina odwołuje się do samorealizacji i panowania nad sobą, jest świadomym wyborem, przyjęciem odpowiedzialności oraz uznaniem granic rzeczywistości. Etap ten jest obserwowany u starszych dzieci, które zarazem wykazują naturalną chęć służenia innym pomocą.

8. Doświadczenie Montessori prowadzi do rozwoju inteligencji. Początkowo noworodek tylko reaguje na swe otoczenie. Zamierzone reakcje są pochodną inteligencji. Rozwój inteligencji zaczyna się w chwili, gdy małe dzieci zaczynają świadomie odróżniać. Materiały Montessori pomagają dzieciom odróżniać rozmiary, kolory, kształty, wagę, dźwięki i zapachy. Materiały dla starszych dzieci pomagają w rozwoju pisania i czytania, a także rozumowania matematycznego, naukowego i historycznego.

9. Metoda Montessori prowadzi również do rozwoju kreatywności i duchowości. Montessori zauważyła, że kiedy dzieci osiągają samodyscyplinę, stają się jeszcze bardziej skoncentrowane. Po wstępnym opanowaniu materiału, zaczynają spontanicznie wykorzystywać materiały na nowe sposoby, znajdując nowe rozwiązania, dokonując dalszych odkryć. Dzieci stają się również bardziej spokojne, łagodne i afirmujące. Takie dzieci przyczynią się do sprawiedliwości społecznej i naturalnie wyrażają troskę o dobro innych.

10. Nauczyciel Montessori odgrywa istotną rolę. W praktyce tworzy on opartą na szacunku relację
z każdym dzieckiem. Jest również obserwatorem dzieci. Ponieważ instrukcja ma charakter zindywidualizowany, nauczyciel Montessori musi rozpoznać osobowość każdego dziecka, style uczenia się, preferencje, zainteresowania i indywidualne wzorce rozwoju. Nauczyciel staje się wtedy darzonym szacunkiem przewodnikiem, okazującym pomoc każdemu dziecku, by w pełni rozwijało swój unikalny potencjał. Na podstawie obserwacji, nauczyciel Montessori stale przygotowuje środowisko do nauki i materiały edukacyjne, prezentuje wykorzystanie materiałów i innych działań edukacyjnych w zależności od indywidualnych potrzeb i metod uczenia się, a także prowadzi dokumentację działań i odnotowuje postępy dzieci.

WAŻNA UWAGA
Praca z dziećmi jest wymagająca - i satysfakcjonująca. Pod koniec każdego typowego dnia dzieci wychodzą, podskakując z energii. Dorośli natomiast mogą opuścić salę zmęczeni i wyczerpani po całym dniu „dawania”. Podczas każdego typowego dnia nauczyciel obserwuje dzieci, przygotowuje środowisko edukacyjne, dba o dobre samopoczucie dzieci, spotyka się z innymi nauczycielami, rozmawia z rodzicami, odpowiada na pocztę głosową, e-mail, tweets i Facebook. Następny dzień przynosi podobne zajęcia.
Kiedy zobowiązujemy się do życia i pracy z dziećmi, wchodzimy w specjalne porozumienie z nimi. Zgadzamy się dawać im całą naszą uwagę, a także siebie, w stu procentach, w pełni. W ramach umowy, dzieci oczekują od nas, że będziemy je rozumieć i odpowiadać na ich potrzeby. W ramach tej umowy dzieci oczekują również wysokiej jakości naszej uwagi, naszego autentyzmu i szczerości.
Dając sto procent siebie zużywamy swą energię. Jeśli chcemy utrzymać wysoki poziom dawania, musimy stale odnawiać swe zasoby. Musimy nauczyć się słuchać naszych własnych cykli odnawiania
i codziennie je stosować. Co robisz, żeby się odnowić? Jak często angażujesz się w swoje rytualne odnowienie? Odnowienie jest formą usamodzielnienia. Kiedy odnowa jest praktykowana codziennie, tworzymy nawyki, które pozwalają nam zastanowić się, rozładować stres, ożywić, nabrać ostrości jasności, uzyskać wzmocnienie, energię, być autentycznym i szczerym.
Codzienne rytuały odnowy mają różne formy, a wielu nauczycieli zmienia swoją praktykę w trakcie tygodnia, miesiąca lub roku. Odnowienie pojawia się, gdy chodzimy, czytamy, zajmujemy się ogrodem, prowadzimy dziennik, medytujemy, czy słuchamy muzyki. Pojawia się, gdy gotujemy lub zmywamy naczynia, gdy ćwiczymy jogę lub tai chi, gdy się modlimy, tańczymy, malujemy, kończymy projekty, biegamy, jeździmy rowerem i rozmawiamy. Czasami musimy się po prostu wyspać.
Kiedy odnawiamy się, stajemy się świadomi, skupieni i odświeżeni. Nauczyciele nie negują znaczenia odnowy, ale ustanowienie codziennej odnowy może być wyzwaniem. Czy poświęcasz
co najmniej dziesięć minut każdego dnia, aby się odnowić?

Referencje:
P. Epstein (2009). Zarys dla gimnazjum Montessori. Dziecko jutra, 18 (1), 5-10.
P. Epstein (2011). Notes obserwatora. Uczenie się od dzieci przez obserwację; Sarasota, Floryda: Montessori Foundation.
Maria Montessori (1963). Edukacja dla nowego świata. Wheaton, IL: Theosophical Press.
T. Seldin i P. Epstein (2003). Metoda Montessori. Sarasota, Floryda: Montessori Foundation.

Podkreślenia w tekście – Fundacja ABCXXI

Biuletyn IUMW